Eenentwintig generaties, van een half-vrije pachtboer op een abdijhoeve bij Hilvarenbeek rond 1290, via ’s-Hertogenbosch en de Nederweertse kleermakers en boeren, tot het Maasland en Vlaardingen. Elke schakel is bevestigd met dopen, pacht- en schepenakten en notarisstukken – dit is de archivalische lijn, los van de legendarische riddergenealogie.1
-
Generatie I
Jan van Tuldellaat (half-vrije pachtboer) van de Tulderhoeve voor de abdij van AverbodeHier begint de gedocumenteerde stam – geen ridder, maar een horige boer op het land van de monniken. Gehuwd met Katharina (mogelijk uit de familie Van der Sluys). Hun zoon Aert werd abt van Averbode († 1394). Boven Jan ligt enkel de verzonnen kruisvaarder-genealogie. De Tulderhoeve lag te Esbeek onder Hilvarenbeek, op de grens met Poppel – eeuwenlang het ankerpunt van de familie.
-
Generatie II
Lijsbeth van TuldelVia háár loopt de naam verder, niet via haar man. Zij erfde de naam en de Tulderpacht van haar vader en droeg die in 1387 over aan haar zoon Aernt. Gehuwd met Henric Gherits van Esbeke († 1387) – laat en hoevenaar van Averbode te Eel onder Ravels – die geen band met de Tulderhoeve had. Haar broer was de abt van Averbode.
-
Generatie III
Aernt (Lysbetten) van Tuldelhoevenaar van TulderNam de naam Van Tuldel van zijn moeder en grootvader – de naam kleefde aan de hoeve, niet aan de bloedlijn. Zijn vader Henric Gherits droeg de naam niet. Dat zijn oom abt van Averbode was, hielp hem aan de pacht.
-
Generatie IV
Jan Arnts van Tuldelsinds 1425 (mede)pachter van de hoeve van Tulder; bezat ook de Craenmeer onder Esbeek
-
Generatie V
Aert Jan Aertss van Tuldelhoevenaar van Tulder, eigenaar van de hoeve de CraenmeerGehuwd met Beatrys Mys van der Byest.
-
Generatie VI
Jan Aerts van Tuldelkleermaker (“die snyer van Hilverenbeke”)Vestigde zich in 1486 te ’s-Hertogenbosch en werd zo de stamvader van de Bossche tak. Gehuwd met Marie Henric Coenen, uit een familie met een huis aan de Markt; vermoedelijk bezat het paar de hoeve ter Poorten onder Nuland, die hun kleinkinderen in 1561 in handen hadden.
-
Generatie VII
Henrick Janss van Tuldelvleeshouwer te ’s-HertogenboschHij erfde via zijn schoonouders drie vleesstallen in het Bossche vleeshuis en pachtte vanaf 1490 de patronaatskamp van het Bacx-koorke buiten de Koepoort, richting Vlijmen. Gehuwd met Christijn Willems van Boxtel, dochter van een lakenkoper; hun zoons verkochten in 1527 een huis te Orthen.
-
Generatie VIII
Dierck van Tulden (Henrick Janss)cremer (koopman)Zoon uit het tweede huwelijk van vleeshouwer Henrick Janss. Hij erfde de vleesstal van zijn vader, maar werd geen slager: hij verpachtte de stallen en dreef handel als cremer. In 1541 kocht hij aan de Schapenmarkt het huis De Stier met de Staart; in de belastinglijsten hoorde hij tot de tien procent hoogst aangeslagenen van de stad. Hij trouwde driemaal – met Richmoet Gerit Willems, met Geertruyt, dochter van de orgelbouwer Henrick Nijhoff, en met Catharina Willems van Cuyck – en overleefde ze alle drie. Zijn familiezerk ligt nog in de Sint-Jan (nr. 318; zie onder).3
-
Generatie IX
mr. Gherit van Tuldenkoopman · stadsrentmeester van ’s-Hertogenbosch (1591–1604)Hij klom op in het stadsbestuur: koopman in de Brede Raad (1576), policiemeester (1578), meester van het arme-wezenhuis (1586–1587), en – na in 1590 het schepenambt te hebben geweigerd – uiteindelijk stadsrentmeester, dwars door de roerige jaren van de Opstand. De oorlog kwam letterlijk binnen: een van zijn huizen in de Hinthamerstraat werd bij het beleg van 1601 door vier kanonskogels getroffen. Hij trouwde met Anna van Arckel, uit een lakenkopersfamilie. Het echtpaar woonde in het grote poorthuis op de Papenhulst, met hun beider wapens uitgehouwen in de schoorsteen. Grootvader van zowel de schilder Theodore als van voorvader Arnoult.
-
Generatie X
Jacques van Tulden (Jacob Gerits)lakenkoperIn Den Bosch verwierf hij huizen in de Zadelstraat/Markt – waaronder ‘den Eesel’ – en erfde het huis ‘Sint Anthonis’ in het Minderbroerenstraatje, het enige van zijn Bossche huizen dat vandaag nog overeind staat (Minderbroedersstraat 28–30). In augustus 1624 verhuisde hij met zijn gezin naar Oirschot. Gehuwd met Heylwich Dierckss van Meurs; vader van vijf zoons, onder wie de schilder Theodore.
-
Generatie XI
Arnoult van Thuldensecretaris van NederweertWoonde eerst te Oirschot en was vanaf 1635 secretaris van Nederweert – daar ook advocaat, notaris en lid van de schepenbank. Bevestigd broer van de barokschilder Theodore van Thulden, van de schilder Franchoijs en van de cisterciënzer prior Benedictus. Gehuwd met Sara Veltackers uit Tongerlo en daarna met Jenneken Geerlincx.
-
Generatie XII
Jacob van ThuldenGehuwd met Griet Peter Jegers.
-
Generatie XIII
Arnoldus van ThuldenGehuwd met Lemertje (Lamberta) Kempers. Hij kocht in 1712 een huis met land en beemd te Boecket en in 1719 een huis met koestal en ruim een bunder grond aan de Boutestraat.
-
Generatie XIV
Cornelis van ThuldenGehuwd in 1737 met Hendrina Michiels. De stille schakel tussen zijn gegoede vader en zijn kleermakerszoon Jan.
-
Generatie XV
Jan van Thuldenkleermaker in de Kerkstraat te NederweertGehuwd met Isabella Theresia de Roy.
-
Generatie XVI
Cornelius van Thulden “Belle Kerneel”kleermakerZijn bijnaam ‘Belle Kerneel’ betekent ‘de Cornelis van Belle’: Kerneel is de Limburgse dialectvorm van Cornelius, en Belle gaat vermoedelijk terug op zijn moeder Isabella (‘Isabelle’) de Roy. Diezelfde bijnaam droeg ook zijn zoon Christiaan – ‘Belle Christ’. Gehuwd met Jeanne Maria Stappers.
-
Generatie XVII
Anna Maria van TuldenDe tweede knik via de vrouwelijke lijn: zij werd ongehuwd moeder van Michiel; de naam en afstamming lopen hier opnieuw via een vrouw. Later gehuwd met Petrus Johannes Nuijens.
-
Generatie XVIII
Michiel van Tuldenlandbouwer en werkmanEen rusteloos leven: van Nederweert via Weert, Grathem, Heel, Venlo en zelfs Pruisen, tot hij zich in 1890 definitief te Blerick vestigde. Daar woonde hij als werkman aan de Broekstraat 30. Gehuwd te Lobberich met Anna Maria Johanna Walda.
-
Generatie XIX
Hem van Tulden (Hermanus)spoorwegman – van hulparbeider tot hoofdgeleiderHem groeide op in Blerick en begon eenvoudig – als opperman, en hij diende als milicien. Bij de Staatsspoorwegen begon hij in 1901 te Venlo als hulparbeider en werkte zich op tot rangeerder en remmer. In 1911 verhuisde hij naar Rotterdam, en met hem het hele gezin; daar werkte hij op de rangeerterreinen van Feijenoord en bij het station Delftsche Poort, en in 1920 werd hij hoofdgeleider. Toen de Staatsspoorwegen en de HSM op 1 januari 1938 opgingen in de N.V. Nederlandsche Spoorwegen, ging ook zijn dienstverband mee over – zijn kaart noteert het droogjes: “overgegaan naar de N.V. Nederlandsche Spoorwegen”. Op 1 oktober 1940 werd hij eervol ontslagen, niet op eigen verzoek maar wegens het bereiken van de leeftijdsgrens; enkele maanden later overleed hij te Rotterdam. Gehuwd in 1903 te Maasbree met Anne Deegen.5
Hem was niet de enige Van Tulden op het spoor. Zijn eigen broer reed als machinist op de trein – al schreef hij zich anders: Jaap van Thölden (Lobberich, 1876 – Venlo, 1939), met de verduitste spelling uit de jaren dat het gezin net over de grens woonde. Hij klom op van hulpmachinist-leerling te Nijmegen tot volwaardig machinist, standplaats Venlo. Niet zonder hobbels: als groentje werd hem in 1899 drie dagen loon ingehouden wegens “onregelmatigheden in zijne dienstuitvoering”, maar in 1911 kreeg hij een gratificatie en een eervolle vermelding voor zijn “betoonde oplettendheid”.6
En een halve eeuw vóór Hem hield al een verre naamgenoot de wacht: Frederik van Tulden (Kalkar, 1821 – Helmond, 1898), voorheen spoorwegarbeider, werd in 1866 wegwachter op de lijn Venlo–Eindhoven – al kwam hij uit een tak die generaties eerder was afgesplitst.7 Drie naamgenoten, allemaal op de Limburgse rails: twee broers van dichtbij en een verre verwant, ieder in zijn eigen tijd.
-
Generatie XX
Mien van Tulden (Philomena)inspectrice en winkelierster in textielGehuwd te Rotterdam (1927) met Toon den Held (Anthony Cornelis), 1904–1953, werkzaam op de werf Wilton-Feijenoord en bij de marine in Oost-Indië.
-
Generatie XXI
Ton den Held (Antonie Cornelis)Deed de HBS en werd project-engineer bij Van den Bergh & Jurgens (Unilever). Woonde aan de Van Hogendorplaan 149b te Vlaardingen. Gehuwd met Adriana ‘Aatie’ van Duffelen.
Achtergrond
Over deze stamreeks
Van Jan van Tuldel (±1290) tot Mien is de ketting documentair sluitend, met twee overgangen via de vrouwelijke lijn: bovenaan (de naam loopt via Lijsbeth naar haar zoon Aernt, niet via diens vader) en in 1850 (het ongehuwde moederschap van Anna Maria). Een terugkerende draad is de textiel: de Bossche stamvader Jan Aerts was kleermaker (1486), de familie handelde in Den Bosch generaties lang in wollen laken, in Nederweert waren Jan en Cornelius opnieuw kleermaker, en Mien handelde in textiel. De oudste voorvader is geen ridder maar een laat – een half-vrije pachtboer op een abdijhoeve. De middeleeuwse kruisvaarders uit de oude familiegenealogie horen daar nadrukkelijk niet bij.
Onafhankelijke bevestiging
De top van deze stam leunt niet op één bron. Truus Wijten-van den Borne reconstrueerde voor de Heemkundige Kring De Mierden dezelfde wortel – Jan van Tuldel (±1290) en Katharina, met dochter Lijsbeth en zoon abt Arnoldus. Háár eigen familie stamt af van Aernts ándere zoon, Henrick Aernts: verre neven van deze lijn, met Aernt Lysbetten († 1436) als gemeenschappelijke voorvader.2
De hoeve en het land
In de verponding van 1656 staat de Tulderhoeve nog op naam van de abdij van Averbode – ruim driehonderdvijftig jaar na Jan – terwijl er dan nog Van Tuldels in Esbeek boerden, lang nadat deze tak naar ’s-Hertogenbosch was vertrokken.4 Tulder lag als grensenclave van zo’n 77 hectare tussen Esbeek en Poppel. Na oorlogsschade raakte de hoeve in 1756 uit handen van de abdij en ging via de families Swagemakers, Wijgerde en Magnin naar notaris Huysmans (1895), die er rond 1900 een jachthuis bouwde. Sindsdien is het opgegaan in Landgoed de Utrecht; van de middeleeuwse hoeve rest enkel een gevelsteen uit 1662.
De grafzerk in de Sint-Jan
Het tastbaarste relict van de Bossche tak. In de Sint-Janskathedraal ligt nog altijd de familiezerk (nr. 318) van de cremer Dierck Henricx van Tulden († 1557): maaskalksteen, 97 bij 185 cm, met in het midden het wapen met de drielingbalken en op de hoeken de vier evangelistensymbolen. Onder de zerk rusten Dierck en twee van zijn vrouwen; ook stadsrentmeester Gherit staat erop vermeld.
Het mooiste komt later. Via het huwelijk van Diericks achterkleindochter Maria van Tulden met de Bossche notaris Jan Gerits van Asten (1636) kwam de zerk in handen van de familie Van Asten. Die liet naam en wapen onbeholpen ‘ombouwen’: Geeraert van Tulden werd Geraert van Asten, zo klungelig uitgehakt dat de achternaam onleesbaar werd. Toch verraadt een restant van een drielingbalk nog het volle wapen Van Tulden. De zerk verhuisde omstreeks 1893 naar de viering van de kerk en ligt daar nog – je kunt er letterlijk overheen lopen.
Het huis Sint Anthonis – en het staat er nog
Van alle Bossche familiehuizen is dit het enige dat met zijn oude kern bewaard bleef: Sint Anthonis, Minderbroedersstraat 28–30. Het kwam via Jacques’ vrouw Heylwich van Meurs in de familie. Hier groeiden de schilder Theodoor, zijn schildersbroers Geeraert en Franchoijs én voorvader Arnoult op. De rechterzijmuur staat op het tracé van de oudste stadsmuur van Den Bosch (ca. 1200–1225) en is met hergebruikte stenen daarvan opgetrokken; in de kelder ligt nog een laatmiddeleeuws tongewelf. Sinds 2010 is het pand een gemeentelijk monument, en op de begane grond zit nu een café – je kunt vandaag dus letterlijk binnenlopen in het huis waar voorvader Arnoult opgroeide.
De norbertijnse lijn
De ruggengraat van het verhaal: eeuwenlang verweven met de premonstratenzers (norbertijnen) van Averbode, Park en Tongerlo. De pacht, de naam én tal van kerkelijke loopbanen kwamen uit die ene band voort.
- ±1146Diederik van Beek schenkt zijn hoeve in de Mierden aan Averbode – de kiem van het hof van Tulder.
- vanaf ±1290de familie als laten van die abdijhoeve; de naam Van Tuldel komt ervan.
- 1368–1394Aert van Tuldel, abt van Averbode; stelt in 1387 zijn neef Aernt aan als hoevenaar op Tulder.
- 1419–1494Dierck van Tuldel van Eel, abt van Park en procureur-generaal van de orde te Rome (1454).
- 1368–1568zes abten van Averbode zijn familie van de Tulderse hoevenaars.
Veelzeggend: de gevelsteen van 1662 die van de hoeve rest, draagt niet het familiewapen maar het wapen en het devies (‘Ne quid nimis’) van de abt van Averbode.
Een spoor van adressen
Met Hem kwam de familie naar Rotterdam, en daar – en in Schiedam en Vlaardingen – laat de twintigste eeuw zich bijna op de meter volgen. Mien trouwde in 1927 met de Schiedamse marinier Toon den Held, die diende op de pantserkruiser Hr. Ms. Tromp en jarenlang in Soerabaja gelegerd was. Het paar woonde achtereenvolgens te Schiedam (Pernissestraat, 1928), Rotterdam (Willem Beukelszstraat en Mathenesserstraat/-dijk, 1929–1939) en weer Schiedam (Vlaardingerdijk 53, vanaf 1939). Hun zoon Ton groeide tussen die adressen op en woonde als volwassene aan de Van Hogendorplaan 149b te Vlaardingen. Diana groeide daar op, verhuisde na het overlijden van haar vader naar nummer 79c, en trok vandaar via Hoenderloo, Beekbergen en Arnhem naar Amsterdam – waar de lijn, ruim zeven eeuwen na Jan van Tuldel, vandaag leeft.
Te zien in de Sint-Jan
Vier sporen van deze familie onder één dak.
- Het schilderij. ‘Verloving van Maria en Jozef’, toegeschreven aan Theodoor van Thulden (generatie XI) – de barokschilder, broer van voorvader Arnoult.
- De doopkerk. Hier werd Theodoor op 9 augustus 1606 gedoopt, als ‘Dirrick’.
- De familiezerk. Nr. 318 in de viering: het graf van cremer Dierck Henricx van Tulden (generatie VIII), generaties later omgebouwd tot ‘Van Asten’.
- De tweede familiezerk. Nr. 180: het graf van Maria Heymans († 1610), vrouw van mr. Nicolaes van Tulden – broer van voorvader mr. Gherit (generatie IX).
Bronnen
- Adriaenssen, L. F. W. (2011). Voorheen van Tuldel, thans Van Tulden, Van Tulder, Van Thulden. Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening.?
- Wijten-van den Borne, T. (2021). Onverwacht verleden. Heemkundige Kring De Mierden.?
- Tummers, H., & Oudheusden, J. van (Red.). (2010). De grafzerken van de Sint-Jan te ’s-Hertogenbosch: Inventaris in woord en beeld (4 delen). Stichting ABC.?
- Verponding van Esbeek (1656) [Archiefstuk]. Brabants Historisch Informatie Centrum, ’s-Hertogenbosch.
- Personeelskaart van H. van Tulden (1880) [Archiefstuk]. Nederlandse spoorwegen: personeels- en pensioenregisters (toegang 920, volgnr. 19976). Het Utrechts Archief, Utrecht.?
- Personeelskaart van J. van Thölden (1876) [Archiefstuk]. Nederlandse spoorwegen: personeels- en pensioenregisters (toegang 920, inv.nr. 230, volgnr. 16658). Het Utrechts Archief, Utrecht.?
- Personeelskaart van F. van Tulden (1821) [Archiefstuk]. Nederlandse spoorwegen: personeels- en pensioenregisters (toegang 920, inv.nr. 108, volgnr. 2189). Het Utrechts Archief, Utrecht.?